ଅରଣ୍ୟର ଅଧିକାର

ମହାଶ୍ୱେତା ଦେବୀ

ପରିଚୟ:

ମହାଶ୍ୱେତା ଦେବୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଏବଂ ଅମିୟବାଳା ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଓଡ଼ିଆରେ ଅନୁଦିତ କେନ୍ଦ୍ର ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ପ୍ରାପ୍ତ ଉପନ୍ୟାସଟି ହେଉଛି ଅରଣ୍ୟର ଅଧିକାର । ଯାହା ମୂଳତଃ ବଙ୍ଗଳା ଭାଷାରେ ରଚିତ ଏବଂ ଏହାକୁ ଅମିୟବାଳା ପଟ୍ଟନାୟକ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବରେ ଓଡ଼ିଆରେ ଅନୁବାଦ କରିଛନ୍ତି । ଓଡ଼ିଆ ପାଠକମାନଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ଏହା ଏକ ଅପୂର୍ବ ସୁନ୍ଦର ଗ୍ରନ୍ଥ, ଯାହା ଆଦିମ ଅଧିବାସୀ ମୁଣ୍ଡା ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସାମାଜିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଜୀବନର କରୁଣ ଚିତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରେ । ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟି ମାନବବାଦୀ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଦାହରଣ, ଯେଉଁଥିରେ ମହାଶ୍ୱେତା ଦେବୀ ଜଣେ 'ସାଧୁଜନ' ବା ସାର୍ଥକ ସାହିତ୍ୟିକ ଭାବେ ସମାଜରେ ଲାଞ୍ଛିତ ଓ ବଞ୍ଚିତ ମଣିଷର ଦୁଃଖ-ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରି ତାଙ୍କୁ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କରାଇଛନ୍ତି ।

ଏହି ଚରିତ୍ର-ପ୍ରଧାନ ଉପନ୍ୟାସର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ହେଉଛନ୍ତି ମୁଣ୍ଡା ସମ୍ପ୍ରଦାୟର କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ପୁରୁଷ ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡା । ଭାରତ ବର୍ଷର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସରେ ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ନାମ ଚିରସ୍ମରଣୀୟ ଏବଂ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ । ବିର୍ସାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ତାଙ୍କର ଅଭ୍ୟୁଥାନ କେବଳ ଏକ ବିଦେଶୀ ସରକାର ବିରୁଦ୍ଧରେ ନଥିଲା, ବରଂ ଏହା ସମକାଳୀନ ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଶୋଷଣ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଏକ ମହାସଂଗ୍ରାମ ଥିଲା । ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ 'ଉଲଗୁଲାନ୍' ନାମରେ ପରିଚିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଜଙ୍ଗଲ ଜଳେ ନାହିଁ, ବରଂ ଜଳେ ମଣିଷର ରକ୍ତ ଓ ହୃଦୟ । ଉପନ୍ୟାସଟି ବିର୍ସାଙ୍କ ଶୈଶବର ଦାରିଦ୍ର୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଜଣେ 'ଧରିତ୍ରୀର ଆବା' (ଭଗବାନ) ଭାବେ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମପ୍ରକାଶ ଏବଂ ରାଞ୍ଚି ଜେଲରେ ତାଙ୍କର କରୁଣ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୁଦାୟ ଯାତ୍ରାକୁ ଅତି ଜୀବନ୍ତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି । ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ପ୍ରାକ୍-ସ୍ୱାଧୀନତା କାଳର ସେହି ଘନ ଅନ୍ଧକାରମୟ ସମୟର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଯେତେବେଳେ କ୍ଷମତାତନ୍ତ୍ରର ଭ୍ରଷ୍ଟାଚାରୀମାନେ ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ପରି ଅଗଣିତ ଆଦିବାସୀଙ୍କୁ ଶୋଷଣ କରୁଥିଲେ । ପୁରୁଷ ପୁରୁଷ ଧରି ସବଳମାନେ ଦୁର୍ବଳମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ବିସ୍ତାର କରିବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ନିର୍ଯାତନା ଦେବା ତତ୍କାଳୀନ ସମାଜର ଏକ ନିଷ୍ଠୁର ପରମ୍ପରା ଥିଲା । ଛୋଟନାଗପୁର ମାଳ ଅଞ୍ଚଳର ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ଭିଟାମାଟି ଓ ଅରଣ୍ୟରୁ ବେଦଖଲ କରିବାର କରୁଣ କାହାଣୀ ଏଥିରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଆଦିବାସୀମାନେ କ୍ଷୁଧା, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଅଶିକ୍ଷା ବିରୁଦ୍ଧରେ କିପରି ସଂଗ୍ରାମ କରୁଥିଲେ, ତାହା ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ମୂଳକଥା ।

ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ କେବଳ କାଠ ବା ପଥରର ସମାହାର ନଥିଲା, ବରଂ ଜଙ୍ଗଲ ଥିଲା ଜଣେ ମାଆ ପରି, ଯିଏ ନିଜ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ କୋଳରେ ଧରି ବସିଥାଏ । ସେଥିପାଇଁ ବିର୍ସା ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ଅଧିକାରକୁ ସାବ୍ୟସ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ । ସେ ମୁଣ୍ଡାମାନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଥିଲେ ଯେ ସେମାନଙ୍କର ରକ୍ତର ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ସାହେବମାନଙ୍କ ପରି ଲାଲ୍ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଉପରେ କେହି ଜବରଦସ୍ତି ଅଧିକାର ସ୍ଥାପନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ଏହି ଉପନ୍ୟାସ ମାଧ୍ୟମରେ ମହାଶ୍ୱେତା ଦେବୀ ଆଦିବାସୀ ଜନଜୀବନର ବିଶ୍ୱାସ, ଆଚରଣ ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି ।

ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଉପନ୍ୟାସଟି ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଲେଖିକାଙ୍କ ମତରେ ବିଦ୍ରୋହ ଓ ଜୀବନର ସତ୍ୟତା କୌଣସି ନେତାର ମୃତ୍ୟୁରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ । ଉତ୍ତରାଧିକାର ଧାରାରେ ଏହି ସଂଗ୍ରାମ ସର୍ବଦା ଅବ୍ୟାହତ ରହେ । ସାହିତ୍ୟ ଜଗତରେ ‘ଅରଣ୍ୟର ଅଧିକାର’ ର ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଏବଂ ମାନବୀୟ ଚେତନାରେ ପରିସ୍ପନ୍ଦିତ । ଏହା କେବଳ ଏକ ଐତିହାସିକ ଉପନ୍ୟାସ ନୁହେଁ, ବରଂ ଶୋଷଣ ବିରୁଦ୍ଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ମଣିଷ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରେରଣାର ଉତ୍ସ । ଏହି ଉପନ୍ୟାସ ପାଠକକୁ ସେହି ସମୟର ସାମାଜିକ ଅବବୋଧ ଏବଂ ଜଣେ ଆଦିବାସୀ ଯୁବକର ଭଗବାନ ହେବାର ରୋମାଞ୍ଚକର ଯାତ୍ରା ଭିତରକୁ ନେଇଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମୋହ ଅପେକ୍ଷା ଜାତିର ସମ୍ମାନ ଓ ଅରଣ୍ୟର ଅଧିକାର ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି:

ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟି ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗର (୧୮୭୫ ରୁ ୧୯୦୦ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ) ଘଟଣାବଳୀ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏହା ଭାରତରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୟ ଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ଔପନିବେଶିକ ଶକ୍ତି ନିଜର ଶାସନକୁ ଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଭାରତର ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ, ବିଶେଷକରି ଅରଣ୍ୟ ଉପରେ କବ୍‍ଜା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ । କାହାଣୀଟି ମୁଖ୍ୟତଃ ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ଜନ୍ମ (୧୮୭୫) ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ (୯ ଜୁନ୍ ୧୯୦୦) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୟସୀମାକୁ ଆବୋରି ରହିଛି । ଏହା ସେହି ସମୟ ଥିଲା ଯେତେବେଳେ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଇତିହାସରେ 'ଉଲଗୁଲାନ୍' ବା ଆଦିବାସୀ ବିଦ୍ରୋହ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା ।

କାହାଣୀର ମୁଖ୍ୟ ପରିସର ହେଉଛି ଛୋଟନାଗପୁର ମାଳ ଅଞ୍ଚଳ (ବର୍ତ୍ତମାନର ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ) । ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଘଞ୍ଚ ଅରଣ୍ୟ, ନୀଳ ପାହାଡ଼, ଶାଳ ଓ ମହୁଆ ଗଛରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା । ଚାଲକାଡ଼, ଉଲିହାତୀ, ବାମ୍ବା, ଏବଂ ବୋର୍ତାଦି ପରି ଗାଁଗୁଡ଼ିକ ଏହି ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା । ଆଦିବାସୀ ମୁଣ୍ଡାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ କେବଳ ଏକ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥାନ ନଥିଲା, ବରଂ ଏହା ଥିଲା ସେମାନଙ୍କର 'ମାଆ' । ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲରୁ କାଠ, ଫଳମୂଳ ଓ କନ୍ଦା ସଂଗ୍ରହ କରି ବଞ୍ଚୁଥିଲେ। କାହାଣୀରେ ଡୋମ୍ବାରୀ ପାହାଡ଼, ସେଲରାକାର ପାହାଡ଼ ଏବଂ ତାଜନେ ଓ ହରମୁ ନଦୀ ପରି ପ୍ରାକୃତିକ ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକ ବିପ୍ଳବର ସାକ୍ଷୀ ପାଲଟିଛନ୍ତି । ସେହି ସମୟର ପରିବେଶରେ ଘୋର ଅନାବୃଷ୍ଟି ଏବଂ ମରୁଡ଼ି ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା, ଯାହା ମୁଣ୍ଡାମାନଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଅତିଷ୍ଠ କରିଦେଇଥିଲା । ଏମାନେ ଥିଲେ ଏହି ମାଟିର ଆଦିମ ଅଧିବାସୀ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ଅରଣ୍ୟର ପ୍ରକୃତ ମାଲିକ ମାନୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଗ୍ରାମ ବ୍ୟବସ୍ଥା (ଖୁଣ୍ଟକାଟି ପ୍ରଥା) ଥିଲା, ଯାହା ବାହାର ଲୋକଙ୍କ ଆଗମନ ଫଳରେ ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ଲାଗିଲା । ଆଦିବାସୀମାନେ ଜମିଦାର, ସାହୁକାର, ମହାଜନ ଏବଂ ବାହାରୁ ଆସିଥିବା ବ୍ୟବସାୟୀମାନଙ୍କୁ 'ଦିକୁ' ବୋଲି କହୁଥିଲେ। ଏହି ଦିକୁମାନେ ଛଳେ, ବଳେ, କୌଶଳେ ମୁଣ୍ଡାମାନଙ୍କର ପୈତୃକ ଜମି ହଡ଼ପ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଜମିରେ ମୂଲିଆ ବା 'ଗୋତି' ସଜାଉଥିଲେ । ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଦିକୁମାନଙ୍କର ସମର୍ଥକ ଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ଆଇନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ କଚେରୀ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୁଝିବା ଅସମ୍ଭବ ଥିଲା, ଯାହାର ସୁଯୋଗ ନେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଶୋଷଣ କରାଯାଉଥିଲା । ଏହି ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ 'ବେଠି-ବେଗାରୀ' ଏକ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଥା ଭାବେ ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା। ମୁଣ୍ଡାମାନେ ଅନାହାର ଏବଂ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଶେଷ ସୀମାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏବଂ ଅନେକ ସମୟରେ ଘାସର ଦାନା (ଚିନା ଘାସ) ଖାଇ ବଞ୍ଚିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ।

୧୮୭୮ ଏବଂ ୧୮୯୪ ମସିହାରେ ଲାଗୁ ହୋଇଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଆଇନ ମୁଣ୍ଡାମାନଙ୍କର ସର୍ବନାଶ କରିଦେଲା । ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଆଇନ ଆଦିବାସୀଙ୍କୁ ନିଜ ଭିଟାମାଟିରୁ ବେଦଖଲ କରିବାର ଏକ ବଡ଼ ହତିଆର ସାଜିଥିଲା । ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଶୋଷଣରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ଆଶାରେ ଅନେକ ମୁଣ୍ଡା (ବିର୍ସାଙ୍କ ପରିବାର ସମେତ) ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ମୁଣ୍ଡାମାନଙ୍କ ମନରେ ସେମାନଙ୍କ ଆଦି ଦେବତା 'ସିମ୍ବୋଡ଼ା' ଏବଂ 'ହରମ ଅସୁଲ'ଙ୍କ ପ୍ରତି ଗଭୀର ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା ।

'ଅରଣ୍ୟର ଅଧିକାର' ଉପନ୍ୟାସର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ହେଉଛି ବଞ୍ଚିତ ମଣିଷର ଅଧିକାର ହାସଲ ପାଇଁ ଏକ କଠୋର ପରିବେଶ । ଏହି ଘନ ଅନ୍ଧକାରମୟ ସମୟରେ ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ କେବଳ ଏକ ବିଦ୍ରୋହ ନଥିଲା, ବରଂ ଏହା ଥିଲା ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏବଂ ଅରଣ୍ୟର ଅଧିକାର ପାଇଁ ଏକ ମହାସଂଗ୍ରାମ ।

ପ୍ରମୁଖ ପାତ୍ରମାନେ:

ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡା (ନାୟକ): ଉପନ୍ୟାସର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଚରିତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡା । ସେ ସୁଗାନା ମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ପୁଅ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡା ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସ୍ୱାଭିମାନର ପ୍ରତୀକ । ବିର୍ସା ଜଣେ ସାଧାରଣ ଆଦିବାସୀ ଯୁବକରୁ ଜଣେ 'ଧରିତ୍ରୀର ଆବା' ବା ଭଗବାନରେ ପରିଣତ ହେବାର ଯାତ୍ରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ରୋମାଞ୍ଚକର । ସେ ଜର୍ମାନ ମିଶନରୁ ଶିକ୍ଷା ପାଇଥିଲେ (ନାମ ଥିଲା ଦାଉଦୋ ମୁଣ୍ଡା), କିନ୍ତୁ ସାହେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡା ସଂସ୍କୃତିର ଅପମାନ ସହି ନପାରି ସେ ମିଶନ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ । ବିର୍ସା ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ ଯେ ମୁଣ୍ଡାମାନଙ୍କୁ ଶୋଷଣରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଦୂତ ବା 'ଧରିତ୍ରୀର ଆବା' ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ । ସେ 'ଉଲଗୁଲାନ' (ବିପ୍ଳବ)ର ଡାକରା ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ଅଧିକାରକୁ ସାବ୍ୟସ୍ତ କରିବାକୁ ନିଜର ପ୍ରାଣ ବଳି ଦେଇଥିଲେ ।

ସୁଗାନା ମୁଣ୍ଡା ଓ କରମୀ (ପିତାମାତା): ବିର୍ସାଙ୍କ ପିତା ସୁଗାନା ମୁଣ୍ଡା ଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗରିବ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବର ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ, ଯିଏ ପୈତୃକ ଜମି ହରାଇବା ପରେ କ୍ଷେତ ମୂଲିଆ ଭାବେ ବୁଲୁଥିଲେ । ସେ ବିର୍ସାକୁ ବଡ଼ ମଣିଷ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁବେଳେ ସରକାରୀ ରୋଷର ଭୟରେ ଶଙ୍କିତ ରହୁଥିଲେ । ମାତା କରମୀଙ୍କ ଚରିତ୍ରଟି ହେଉଛି ବାତ୍ସଲ୍ୟ ମମତାର ଏକ କରୁଣ ଚିତ୍ର । ପୁଅର ଅଲୌକିକ ଶକ୍ତି ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଯେତିକି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିଲା, ତା'ର ନିରାପତ୍ତା ପ୍ରତି ସେତିକି ଆଶଙ୍କା ମଧ୍ୟ ଥିଲା । ବିର୍ସାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପୂର୍ବରୁ କରମୀଙ୍କ ପଥର ଭଳି ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯିବା ଏବଂ ପୁଅର ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ କାନ୍ଦିବା ପାଠକର ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ ।

ଧାନୀ ମୁଣ୍ଡା (ମାର୍ଗଦର୍ଶକ): ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଚରିତ୍ର । ସେ ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ବିପ୍ଳବୀ, ଯିଏ ଅନେକ ପୁରାତନ ଆନ୍ଦୋଳନ ଦେଖିଛନ୍ତି । ସେ ବିର୍ସାଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡା ଜାତିର ପୂର୍ବ ଗୌରବର କାହାଣୀ ଶୁଣାଉଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ସଶସ୍ତ୍ର ସଂଗ୍ରାମ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲେ । ଧାନୀ ମୁଣ୍ଡା ଜଣେ ପାରଙ୍ଗମ ଅସ୍ତ୍ର ନିର୍ମାତା ଥିଲେ ଏବଂ ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ବିର୍ସା ହିଁ ସେହି ଭଗବାନ ଯିଏ ମୁଣ୍ଡାମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଫେରାଇ ଦେବେ । ଜେଲରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ସେ ବିର୍ସାଙ୍କ ପାଦର ଶିକୁଳି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବଞ୍ଚି ରହିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ।

ଅମୂଲ୍ୟ ବାବୁ (ସହାନୁଭୂତିର ପ୍ରତୀକ): ଜଣେ ବଙ୍ଗାଳୀ ଯୁବକ ଏବଂ ରାଞ୍ଚି ଜେଲରେ ଡେପୁଟୀ ସୁପରିଟେଣ୍ଡେଣ୍ଟ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ଥିଲେ । ସେ ଚାଇଁବାସାର ଜର୍ମାନ ମିଶନ ସ୍କୁଲରେ ବିର୍ସାଙ୍କ ସହପାଠୀ ଥିଲେ । ଅମୂଲ୍ୟ ବାବୁଙ୍କ ଚରିତ୍ରଟି ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଏବଂ ଆଦିବାସୀ ସଂଘର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମାନବୀୟ ସେତୁ ସଦୃଶ । ସେ ନିଜର ଚାକିରିର ବିପଦକୁ ଖାତିର ନକରି ବିର୍ସା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମୁଣ୍ଡା କଏଦୀମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ବାରିଷ୍ଟର ଜ୍ୟାକବଙ୍କୁ ଗୋପନୀୟ ତଥ୍ୟ ପହଞ୍ଚାଉଥିଲେ ।

ଗୟା ମୁଣ୍ଡା ଓ ମାକୀ (ବୀର ଦମ୍ପତି): ବିର୍ସାଙ୍କର ଜଣେ ଅତି ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଏବଂ ସାହସୀ ଅନୁଗାମୀ ଥିଲେ । ଏତକେଦୀ ଗ୍ରାମରେ ସେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମାକୀ ନିଜର ପୂରା ପରିବାର (ପୁଅ, ବୋହୂ ଓ ଝିଅମାନଙ୍କ) ସହ ବ୍ରିଟିଶ ଫୌଜ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଯେଉଁ ସଂଗ୍ରାମ କରିଥିଲେ, ତାହା ଅତୁଳନୀୟ । ମାକୀ ନିଜ ହାତରେ ଠେଙ୍ଗା ଧରି ଡେପୁଟୀ କମିଶନରଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ଏବଂ ଜଳୁଥିବା ଘର ଭିତରୁ ବାହାରି ଲଢ଼ିବା ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ଏକ ସ୍ମରଣୀୟ ଘଟଣା ।

ଡୋନ୍‌କା ମୁଣ୍ଡା ଓ ସାଲୀ: ବୋର୍ତାଦି ଗ୍ରାମର ମୁଖିଆ ଥିଲେ ଏବଂ ସେ ଜଣେ ନିଷ୍ଠାପର ବୀରପୁରୁଷ ଭାବେ ନିଜକୁ ଗଢ଼ିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସାଲୀ ଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କର୍ମଠ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ନାରୀ । ସାଲୀ ନିଜେ ଗର୍ଭବତୀ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ପୁଲିସର ଆଖିରେ ଧୂଳି ଦେଇ ଜଙ୍ଗଲରେ ଥିବା ଧାନୀ ମୁଣ୍ଡାଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ତୀର ପହଞ୍ଚାଉଥିଲେ । ସେ ନିଜର ସାନ ପୁଅ 'ପରିବା'କୁ ମଧ୍ୟ ବିର୍ସାଙ୍କ କୋଳକୁ ଟେକି ଦେଇଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କୁ ବିର୍ସା ନିଜର ପୁଅ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ ।

ବାରିଷ୍ଟର ଜ୍ୟାକବ: ଜଣେ ବିଦେଶୀ ଗୋରା ସାହେବ ଏବଂ କଲିକତାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓକିଲ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ମୁଣ୍ଡାମାନଙ୍କର ଅଧିକାର ପାଇଁ ଅଦାଲତରେ ଲଢ଼ୁଥିଲେ । ସେ ବୁଝିଥିଲେ ଯେ ମୁଣ୍ଡାମାନଙ୍କର ପରାଜୟ କେବଳ ସେମାନଙ୍କର ଅଶିକ୍ଷା ଏବଂ ଦୋଭାଷୀଙ୍କ ଠକେଇ ଯୋଗୁଁ ହେଉଛି । ବିର୍ସାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏହି ସଂଗ୍ରାମକୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇଥିଲେ ।

ସୁନାରା ମୁଣ୍ଡା (ନାନକ): ଜଣେ କିଶୋର ଯୁବକ, ଯିଏ ପେଟର ଭୋକ ପାଇଁ ମାଲିକ ଘରେ ବେଠି ଖଟୁଥିଲା କିନ୍ତୁ ବିର୍ସାଙ୍କ ଆଦର୍ଶରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇ ସେ ଜଣେ ସଂଗ୍ରାମୀ ହୋଇଗଲା । ସେ ଜେଲରେ ବିର୍ସାଙ୍କର ସେବା କରୁଥିଲା ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅଟଳ ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା । ସେ ବିର୍ସାଙ୍କ ମାତା କରମୀଙ୍କର ଜଣେ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ସେବକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ:

କାହାଣୀର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ବିର୍ସାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ତାଙ୍କର ଶୈଶବର ଦୁଃଖଭରା ଦିନଗୁଡ଼ିକରୁ । ସୁଗାନା ମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ପରିବାର ଅନାହାର ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର କଠୋରତା ଭିତରେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ସଂଘର୍ଷ କରୁଥିଲେ । ବିର୍ସାଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଜର୍ମାନ ମିଶନ୍ ସ୍କୁଲରେ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ନାମ ଦାଉଦୋ ମୁଣ୍ଡା ରଖାଗଲା। କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ମିଶନାରୀମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡା ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରତି ଅପମାନଜନକ ମନୋଭାବ ଦେଖି ବିର୍ସା ମିଶନ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ । ନିଜ ଗାଁ ଚାଲକାଡ଼କୁ ଫେରିବା ପରେ ବିର୍ସା ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ ସେ କୌଣସି ଏକ ଅଲୌକିକ ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ମାତା ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଡାକୁଛି,। ସେ ନିଜକୁ 'ଧରିତ୍ରୀର ଆବା' ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡାମାନଙ୍କୁ ନୂତନ ଧର୍ମଦୀକ୍ଷା ଦେଇ ଏକଜୁଟ କଲେ,। ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ ଜମିଦାର ଓ ସରକାର ସେମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ହଟାଇଲେ ହିଁ 'ମୁଣ୍ଡାରୀ ରାଜ୍ୟ' ସ୍ଥାପନ ହୋଇପାରିବ ।

ଏହି ସଶସ୍ତ୍ର ବିପ୍ଳବ ଯାହା 'ଉଲଗୁଲାନ' ନାମରେ ପରିଚିତ, ତାହା ଧୀରେ ଧୀରେ ବ୍ୟାପିବାକୁ ଲାଗିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଭୟଭୀତ ହୋଇ ବିର୍ସାଙ୍କୁ ଗିରଫ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଦୁଇ ବର୍ଷର ଜେଲ୍ ଦଣ୍ଡ ମିଳିଲା। କିନ୍ତୁ ଜେଲରୁ ଫେରିବା ପରେ ବିର୍ସା ଆହୁରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଫେରିଲେ ଏବଂ ବିଦ୍ରୋହକୁ ତୀବ୍ରତର କଲେ। ଶେଷରେ ଡୋମ୍ବାରୀ ପାହାଡ଼ରେ ପୁଲିସ ଓ ବ୍ରିଟିଶ ଫୌଜ ସହ ଭୟଙ୍କର ସଂଗ୍ରାମ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ମୁଣ୍ଡା ଶହୀଦ ହେଲେ । ବିର୍ସା ପୁଣି ଥରେ ଗିରଫ ହେଲେ ଏବଂ ରାଞ୍ଚି ଜେଲରେ ତାଙ୍କର ରହସ୍ୟଜନକ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଲା ।

ଉପସଂହାର:

'ଅରଣ୍ୟର ଅଧିକାର' କେବଳ ଏକ ଐତିହାସିକ ଉପନ୍ୟାସ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଆଦିବାସୀ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ମାନବିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଏବଂ ଅତ୍ୟାଚାର ବିରୁଦ୍ଧରେ ସଂଗ୍ରାମର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରାମାଣିକ ଦଲିଲ ।

ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସନ୍ଦେଶ ହେଉଛି ଯେ, କୌଣସି ନେତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ବିପ୍ଳବ ବା ଜୀବନର ସତ୍ୟତା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ । ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡାଙ୍କର ରାଞ୍ଚି ଜେଲରେ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଜଳାଇଥିବା 'ଉଲଗୁଲାନ୍' (ମହାବିଦ୍ରୋହ)ର ନିଆଁ କେବେ ଲିଭେ ନାହିଁ-।

ଉପନ୍ୟାସଟିର ସାରକଥା ବିର୍ସାଙ୍କ ସେହି ମହାନ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ନିହିତ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ କହିଥିଲେ ଯେ "ରକ୍ତ ରକ୍ତରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ" । ସାହେବ ହୁଅନ୍ତୁ ବା ମୁଣ୍ଡା, ମାରିଲେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ । ମୁଣ୍ଡାମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଓ ଦିକୁମାନଙ୍କର ଜବରଦସ୍ତି ଅଧିକାରକୁ ସେ ଏକ ଅପରାଧ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହି ଅଧିକାରକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ହିଁ ଥିଲା ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଏକମାତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟ । ଜଣେ 'ଧରିତ୍ରୀର ଆବା' ଭାବେ ତାଙ୍କର ଯାତ୍ରା ପ୍ରମାଣିତ କରେ ଯେ ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଜାତି ଓ ମାଟିର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରାଣବଳି ଦିଏ, ସେ ସାଧାରଣ ମଣିଷରୁ ଭଗବାନରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଏ-।